Echte inspraak zonder kater?

Communicatie bij infrastructuurwerken

In Vlaanderen zijn er tal van procedures die de inspraak van de burger bij infrastructuurwerken betonneren. Van de heraanleg van de Dorpstraat tot het graven van een tunnel, telkens moet en kan de burger zijn zeg doen. En dat is natuurlijk goed: het levert voor de ontwerpers waardevolle input op en het versterkt de inspraak en betrokkenheid van de burger bij het project. Behalve als de middelen verkeerd gekozen worden. Helaas grijpt men in Vlaanderen iets te vaak terug naar de traditionele hoorzitting. Nogal wat projecten starten dan ook met een hoorzitting, maar eindigen bij de Raad van State.

Stel, u bent ingenieur van een studiebureau en hebt maandenlang gezwoegd op de plannen voor de heraanleg van een druk kruispunt. U bent er rotsvast van overtuigd dat uw voorontwerp met alles rekening houdt. Samen met de partners organiseert u een hoorzitting waar de plannen worden gepresenteerd. Maar wat blijkt, de omwonenden en de middenstand in de omliggende straten denken er niet zo positief over. Uw plannen worden op luid boegeroep onthaald. De pers schrijft dit in de regionale pagina’s. Een paar weken later richt de middenstand een actiegroep op, die naar de Raad van State stapt. U bent verplicht uw plannen volledig te herzien, waardoor ook de uitvoeringstimings in het gedrang komen.

Ondenkbaar? Nee, het gebeurt meer dan u denkt!

Hoorzittingen omtrent infrastructuurwerken hebben vaak een escalerend negatief effect en moeten met de nodige voorzichtigheid en sceptische ingesteldheid georganiseerd worden. Dat wil niet zeggen dat inspraak van de bevolking niet nodig zou zijn.

Het belang van inspraak

Alles heeft te maken met de acceptatie van het project. U heeft voldoende goodwill nodig van de betrokkenen bij uw project, of het nu gaat om handelaars, bewoners of het stadsbestuur. Het is een illusie te denken dat u in uw ivoren toren een voorontwerp kan uittekenen, dat vervolgens onmiddellijk zal goedgekeurd worden door alle bewoners. Vergeet niet, het zijn deze mensen die een hele periode hinder zullen ondervinden van de werken: ze kunnen de auto niet meer in de garage rijden, de kinderen lopen met moddervoeten binnen, om van het lawaai nog maar te zwijgen.

Bronnen van contestatie tijdens de werken hebben meestal niet veel te maken met de eigenlijke hinder, maar wel met een gebrek aan informatie, een gevoel van administratieve willekeur en te weinig betrokkenheid. Door al in een vroeg stadium rekening te houden met deze gevoeligheden, kan men ook tijdens de werken heel wat contestatie vermijden.

Inspraak in het project betrekt de bewoners, waardoor ze de veranderingen sneller zullen accepteren. De vraag is alleen: hoe moet die inspraak georganiseerd worden om een maximaal effect te creëren?

Waarom werken hoorzittingen niet?

Hoe komt het dat een hoorzitting, die in principe een draagvlak zou moeten creëren, vaak het tegenovergestelde effect heeft? Traditionele hoorzittingen zorgen voor contestatie rond de heraanleg van het kruispunt, terwijl u dacht dat inspraak de gemoederen zou bedaren.

Weinig representatief

Hoorzittingen of infovergaderingen hebben één gemeenschappelijk kenmerk. Ze lijken als een magneet te werken op zij die tegen zijn en het infrastructuurproject niet genegen zijn. Tijdens hoorzittingen krijg je zelden een representatief staal van de betrokken bevolking over de vloer. Enkel zij die tegen zijn, komen hun belang verdedigen. En die belangen zijn er natuurlijk, want infrastructuurwerken hebben vaak een sterke impact. Denk maar aan de straat die 6 maanden wordt opengebroken of de impact van een nieuwe weg dicht bij een dorpskern. De verandering brengt heel wat onrust met zich mee en – vooral in het beginstadium van een project - onduidelijkheid. Hoorzittingen zijn vaak het ventiel waarlangs deze onrust naar buiten komt, en dat terwijl de initiatiefnemers - een gemeentebestuur of studiebureau - nu juist iets anders op het oog hadden. In plaats van de beoogde input, om de plannen te verbeteren of nieuwe opties te ontdekken, is het resultaat een tribunaal dat de dag nadien zijn echo’s vindt in lokaale en andere media. Het project zit meteen met een imagoprobleem en moet vechten tegen hardnekkige vooroordelen.

Overaanwezigheid van de antistem

Bovendien zorgt de gebrekkige representativiteit oor een ander probleem. Door het project te oriënteren op de fervente tegenstemmen - waarvan dan nog vaak de meest radicale het woord voeren - riskeert men een project te ontwikkelen dat maximaal rekening houdt met de problemen van een minderheid. Want de meerderheid is zelden aanwezig op een hoorzitting: die blijft thuis en haar stem is onhoorbaar op de infovergadering.

Noodzaak van input

Uit het voorgaande blijkt dat het bestaande principe van hoorzittingen zelden toelaat dat betrokkenen ook werkelijk deelnemers worden. We willen hiermee niet zeggen dat input van de betrokkenen niet belangrijk is. Nee, input is een essentieel onderdeel voor een sterk project, maar kan ook op een andere manier worden ingevuld.

Waarom een individuele bevraging?

Door gebruik te maken van een individuele bevraging, bijvoorbeeld in de vorm van een schriftelijke enquête, krijgt u een globaal en realistisch beeld van de bezorgdheden en wensen van de betrokkenen. Het doel van de schriftelijke bevraging is het verzamelen van een maximum aan informatie over voorkeuren en wensen van de totale bevolking.

Deze werkwijze biedt een perfecte oplossing voor het grootste nadeel van hoorzittingen, namelijk de niet-representativiteit ervan. De resultaten van de enquête kan u vervolgens bespreken in target groups van 10 à 15 ad random geselecteerde bewoners.

Waarom werken met target groups?

Complementair aan de methode van individuele bevraging via vragenlijsten kan u ook werken met ‘target groups’. U nodigt zelf een beperkt aantal mensen uit (ad random of vanuit specifieke doelgroepen, bvb. Sleutelfiguren uit de lokale gemeenschap (bvb. voorzitter van de handelaarvereniging, woordvoerder van een wijkcomité of milieugroepering)). Zo onttrekt u de kritische informatie die u nodigt heeft voor uw project en krijgt u tegelijk een goed beeld van de bezorgdheden. Het nettoresultaat is een grotere input vanuit de betrokken gemeenschap en vooral een project dat beter rekening houdt met de verwachtingen en bezorgdheden.

Waarom een openbaar publieksmoment in een later stadium?

Na een grondige analyse van de resultaten van de individuele bevraging en de besprekingen in de target groups, kunt u de uitkomst ervan presenteren in een openbaar publieksmoment zoals een tentoonstelling. U kan presentaties voorzien in een kleine groep en u laat de mogelijkheid tot individuele reacties. 6 weken voor de start van de werken kan u een laatste keer de definitieve plannen presenteren in een tentoonstelling.