Samen uit de file

De voorspelde file waarin uiteindelijk niemand heeft stilgestaan. Om de zoveel tijd lezen of horen we de day after - de dag nadat het land verwacht werd uren te hebben liggen strompelen op één van onze snelwegen - dat het allemaal “bijzonder goed meeviel”. Het is een mooi voorbeeld van wat elke unief-cursus Sociologie in deftig Engels omschrijft als Self destroying prophecy, maar het is vooral een teken van de onmetelijke kracht die media in zich dragen.

Als je maar genoeg benadrukt dat iets zal gebeuren, dan zal het juist niet gebeuren. Oftewel : an accident waiting not to happen. Media spelen hier een doorslaggevende rol, want zij leveren de brandstof voor dit boeiend sociaal experiment dat zich regelmatig, wanneer aan alle condities voldaan is, onder onze ogen voltrekt. Zonder communicatie, wel files. Wel communicatie, geen files. Zo simpel is het uiteraard niet, maar wat is hier zo fascinerend ? Wel, dat het hier om nieuws gaat dat zichzelf vernietigt, onjuist of onvolledig wordt door het simpele feit dat de media doen wat van ze verwacht wordt. Met name het communiceren van een in alle redelijkheid te verwachten situatie van een meer dan nieuwswaardig feit met belangrijke publieke impact.

Media veranderen mensen of alvast hun gedrag. Media beweren van niet, mensen hopen van niet. Maar het is dus wél zo. Het geeft een indicatie hoe belangrijk media zijn geworden : veel minder een bewuste observator dan wel een regisseur, zij het soms tegen wil en dank.

Het loont alvast de moeite het fenomeen even te ontleden. Wanneer vernietigt nieuws zichzelf en aan welke condities moet voldaan zijn ? Het verwachte feit moet impact hebben op de massa, de verwachting moet via de media een megafoon krijgen, er moet één in tijd geïsoleerd maar goed lokaliseerbaar punt zijn en het verwachte feit bestaat uit een algemeen mijdbaar fenomeen. Wanneer aan deze voorwaarden is voldaan, voltrekt zich de ijzeren want onwrikbare wet van een zichzelf vernietigende voorspelling. Mensen onttrekken zich op basis van geleverde informatie aan het te verwachten mijdbare massafenomeen - kiezen trein of bus en laten auto thuis - en sukkelen in de volle illusie van hun individuele ratio in een nieuwe massadynamiek waarbij de groep het individu een loer draait. Individuen komen namelijk nooit los van de groep, daar zorgen media voor. Door de fenomenale multiplicator die media aan informatie geven, spannen ze hun netten over de massa en laat deze als individu denken maar als groep bewegen. Daar is, dat mag duidelijk zijn, niets mis mee. Integendeel, in de gekozen samenlevingsvorm zorgt communicatie voor de essentiële verbindingslijnen waarlangs waarden en ideeën worden gedeeld. Media, zoals wij ze kennen, zijn dan een machtig en nuttig instrument.

Hoe dan ook zijn media zich bewust van deze uitzonderlijke machtspositie en zal dit tot afwegingen leiden. Het nieuws niet brengen is geen optie (want de verwachting is redelijk, nieuwswaardig en met impact), maar het brengen is tegelijk een sociale dynamiek in gang zetten waardoor de feiten zich vernietigen. Een beetje zoals een weerbericht waarbij het voorspelde noodweer in de feiten altijd plaats ruimt voor een stralende zon. Aangezien het steeds om uiterst mijdbare fenomenen gaat - wie staat er graag in de file ? -, is dat voorwaar een eerbare nevenactiviteit van de media. Bijna een tegengewicht tegen de maatschappijkritische oprispingen waarbij media worden geduid als perceptiefabriekjes. Inderdaad, perceptie. Media kunnen vanuit dezelfde sociologische dynamiek middels nieuwsduiding, feitenselectie en agendasetting de golven stuwen waarop items en feiten opeens aanzwellen en de massa onverwacht overspoelen. Media vernietigen niet alleen verwachtingen, ze creëren ook nieuwe massagedragingen waarbij wat start als geïsoleerde feiten door de mediamultiplicator uitgroeit tot een massaal aanvaardbaar denkbeeld. Denk aan de Coca Cola-hysterie, waarbij de media-aandacht voor een wat duf smakend blikje Cola voldoende was om een massapsychose te creëren met het bedrijf in kwestie als slachtoffer. Daar waar het ontbinden van verkeersproblemen als ietwat amusante alchemie kan worden beschouwd, is de impact die media hebben in het creëren van massagolven die bedrijven, organisaties of individuen kunnen raken, oneindig belangrijker. Bedrijven en organisaties bereiden zich hier best op voor en houden hun communicatiestrategieën binnen handbereik. Eens de sociologie haar werk doet, houdt geen individu haar tegen. Of hij moet iets kennen van massapsychologie. In het communicatievak kan je alvast niet zonder.